sport

پیدایش شطرنج

شطرنج نیشابوری (موزه متروپولیتن نیویورک) کشف شده در نیشابور (قرن ۱۲ میلادی)

شطرنج در دوران امپراتوری گوپتا در هند سرچشمه گرفته،که در شکل نخستین خود چاتورانگا chaturaṅga نام داشت.که به معنی چهار بخش (نظامی):پیاده نظام ، سواره نظام، فیل سوار و ارابه ران است.که در شکل نوین به سرباز ، وزیر ، رخ و اسب تکامل یافت.

شطرنج از هند به ایران معرفی شد و بخشی از آموزش شاهزاده ها و اشراف گردید.در دوره ساسانی در حدود سال 600 این نام به چترنگ دگرگون گردید و پس از حمله عرب ها به شطرنج دگرگون شد..قوانین شطرنج در ایران گسترش یافت و بازیکنان زمانی که به شاه طرف روبرو حمله میکردند، واژه شاه را میگفتند و وقتی شاه توانایی گریز نداشت واژه شاه مات به معنی شاه بی دفاع استفاده میشد و این واژه به دیگر سرزمین ها نیز راه یافت.

در بارهٔ پیدایش شطرنج(چترنگ) چندین روایت موجود است که تنها تعداد کمی از آن ها معقول و باور کردنی هستند. در ادامه برخی از این روایت های مختلف مورد بررسی قرار خواهند گرفت:

• شاهنامه: یکی از داستان ها داستانی است که ثعالبی در شاهنامهٔ معروف به شاهنامه ابومنصوری نقل می کند. این داستان را فردوسی نیز درشاهنامه خود با تفصیل بیشتر آورده است. داستان از این قرار است که وقتی طلحند پسر نای هندی در جنگ با گو پسر عمو و برادر امی بر سر پادشاهی کشته شد، مادرش از غم او افسرده گشت. گروهی از دانشمندان برای سرگرم کردن مادر و نیز نشان دادن وضعیت جنگی که پسرش در آن کشته شد شطرنج را اختراع کردند.
• ادبیات هندی: در ادبیات هندی فقط دو اثر پذیرفتنی وجود دارد: نخستین مطلب مربوط به اوایل قرن هشتم میلادی است که به زبان سانسکریت و با نثری ساده نوشته شده است.سوباندهو(نام این نوشته) دربارهٔ حکومت اودایانا پادشاه واتسا و ملکه اش مطالبی نگاشته است. در بین این مطالب اشاره ای هم به مهره های شطرنج شده که دقیقا مشخص نیست این مطالب در مورد شطرنج امروزی است یا نوع دیگری از شطرنج، چرا که نوع دیگری نیز هست که با تاس بازی می شود. نوشتهٔ دیگر مربوط به بانا نویسنده ای هندی است که ضمن شرح دادن چگونگی پادشاهی سری هارشا که در شمال هند حکومت می کرده است، اشاره ای به آموزش شطرنج در دربار او دارد. این نوشته در قرن هفتم میلادی نگاشته شده که کهن ترین نوشتهٔ مکتوب هندی در رابطه با شطرنج است.
• ادبیات اسلامی: مسعودی، تاریخ نگار مسلمان قرن چهارم، در مروج الذهب ابداعِ شطرنج را به بلهیت مردی از تبارِ برهمنان نسبت داده است. مطابق با رایِ مسعودی، همین بلهیت بود که نخستین کتاب درباره شطرنج را برای هندوان تدوین کرد. مسعودی همچنین به افسانه مشهوری اشاره می کند که بر اساس آن، مبدعِ شطرنج از پادشاه هند می خواهد که خانه های صفحه شطرنج را با دانه های گندم پر کند به این ترتیب که در خانه اول، یک دانه؛ در خانه دوم، دو دانه؛ در خانه سوم، چهار دانه؛ تا خانه شصت و چهارم که پس از حساب و شمار معلوم می شود که اگر تمامِ آن سرزمین را هم گندم بکارند، کفایت این مقدار را نخواهد کرد.
• آلفونسوس:روایتِ دیگر از پیداییِ شطرنج، روایتِ آلفونسوس حکیم است؛ و آن این که: پادشاهی از پادشاهان هند آرزو داشت بداند جهان مطیع عقل و اراده است یا جبر و تقدیر. پس دو تن از مردان دانا و خردمند دربارش را فراخواند و از ایشان سوال کرد. این دو خردمند نظری مخالفِ هم داشتند؛ یکی همه از جبر می گفت و دیگری از اختیار. شاه از این دو خواست که هر یک برای اثبات مدعایش بازی ای اختراع نموده، به درگاهش بیاورد. آن جبری بازیِ نرد را ساخت که بر اساس گردشِ فصول و رفت وآمد ماهها و روزها و حکمِ تاسِ شش جهت تنظیم گشته بود-. اما حکیمِ دیگر بازیِ شطرنج را ساخت که در همه مراحلِ آن، انسان مختار است؛ جز آن که محدود است به رعایت قوانین بازی. پادشاهِ هند در هر دو بازی به نیکی نظر کرده و شطرنج را بر نرد ترجیح داد؛ چرا که در شطرنج است که عاقلان و دوراندیشان از نادانان و کوته فکران متمایز می گردند.

شطرنج در هندوستان

در هندوستان، دو بازی رواج داشته است که نیای شطرنج امروزین شمرده می شود:

چتوراجی

کریشنا و رادا چتورانگه می بازند

از بازی های شطرنج گونه هندوستان یکی چتوراجی (به معنی چهارپادشاه) است؛ نخستین بار، ابوریحان بیرونی در تحقیق ماللهند این بازی را توصیف و تشریح کرده است. در این بازی چنان که از اسمِ آن پیداست چهار نفر شرکت می کنند؛ هر یک از شرکت کننده ها هشت مهره دارد (کشتی، اسب، فیل، شاه و پیاده ای نظیر هر یک). این مهره ها در چهار گوشه صفحه چیده می شوند و مطابق قانون حرکت می کنند. حرکتِ قایق یا کشتی در این بازی مشابه با حرکتِ فیل در شطرنج است منتها محدودتر- حال آن که حرکتِ فیل در چتوراجی با حرکتِ رخ در شطرنج منطبق است. مهره های چتوراجی می بایست به رنگ های سبز، قرمز، سیاه و سفید باشند که به ترتیب با فصل های بهار، تابستان، پاییز و زمستان (و همچنین با عناصر و اخلاط اربعه) مطابقت دارند. درباره ارتباطِ چتوراجی با شطرنج آراء متفاوت است: برخی چتوراجی را نیای چتورانگه و شطرنج دانسته اند و برخی آن را بازیِ متفاوتی دانسته اند که ارتباط چندانی با شطرنج ندارد.

چتورانگه

چتورانگه نه تنها نیایِ شطرنجِ کنونی که نیایِ بازی های شطرنج گونه ی شرقِ دور (همچون شیانگ چی و جانگ چی) نیز هست. این بازی در دوره شاهانِ گوپتا توسعه یافت و آن چنان که معلوم است قواعد و مهره هایی مشابهِ شطرنجِ عربی داشته است. نام چتورانگه که از مهابهاراتا گرفته شده است به معنی چهار دست است؛ این نام به چهار دسته در آرایش نظامی اشاره دارد: پیاده نظام، سواره نظام، فیل های جنگی و ارابه ها. در چتورانگه هر یک از این ارکان نظامی توسطِ یکی از مهره های چهارگانه پیاده، اسب، فیل و رخ- نمود می یابد بعلاوه پادشاه و وزیر که در قلبِ لشکر نقشِ هدایت و فرماندهی را برعهده دارند. صفحه چتورانگه صفحه ای بود هشت در هشت با خانه هایی یک رنگ- که به نام آشتاپادا خوانده شده و مقدّس شمرده می شد.

شطرنج در ایران

نسخه خطی شاهنامه: فرستاده پادشاه هند، شطرنج را به دربار انوشیروان دادگر می آورد.

کارنامه اردشیر پاپکان

یکی از کهن ترین نوشته های ایران و شاید جهان - که به وضوح از شطرنج یاد می کند، کتاب کارنامه اردشیر پاپکان (کارنامک ارتخشیر پاپکان) است. در این نوشته آمده است: "اردشیر به فر خدای در چوگان، سواری، چترنگ و شکار برتری یافت."

این سند یکی از قدیمی ترین اسنادِ مکتوبی است که به بازی شطرنج اشاره دارد و عده ای همین سند را دلیل بر ابداعِ شطرنج توسط ایرانیان دانسته اند.

گزارش شطرنج

روایاتی که ورود شطرنج را به ایران با عهدِ ساسانی هم زمان می دانند اغلب از ماتیکان چترنگ یا چترنگ نامک (گزارش شطرنج) گرفته شده است و مشابهِ آن را فردوسی در شاهنامه به نظم درآورده. این داستان که به چندین شیوه نقل می شود- چنین است:

در زمان پادشاهی خسرو انوشیروان، شاهی از شاهانِ هند که دیورسام خوانده می شد فرستاده ای را به دربارِ ایران روانه داشت. فرستاده پس از به جای آوردنِ آدابِ دربار، گنج ها و خواسته های گرانبهایی را به شاهِ ایران پیشکش کرد و تخته ای از شطرنج با مهره هایی از عاج و زمرد نیز فراز آورد. آنگاه به پادشاهِ ایران چنین گفت: که ای شاهِ شاهان! من از سویِ شهریارِ هند بدین کار گمارده شُدَم تا شما را بگویم آنچه را که از شهریارم شنیده ام. شهریارِ ما گفت که هیچ برتری نیست مگر به دانش و خِرَد و اینک که شما خود را از ما برتر می دانید، پس بایسته است که دانشِ شما نیز از دانشِ ما افزون باشد. اینک ما این شطرنج را به سویِ شما فرستادیم تا شما روش و شیوه آن را چنان که هست- بازیابید؛ اگر از این کار فرومانید، آنگاه باید ساو و باج بر ما بفرستید و اگر توانستید، آنگاه ما باجگزارِ شما خواهیم بود. » در پایانِ این داستان، بزرگمهر، وزیرِ انوشیروان، راه و شیوه این بازی را درمی یابد و بدین سان ایرانیان بر هندیان غالب می آیند.

ابوریحان بیرونی در تحقیق ماللهند روایت دیگری را درباره ورود شطرنج به ایران می پذیرد و آن این که در روزگار خسرو انوشیروان، برزویه پزشک به هند رفته و مورد پذیرش پادشاه آن دیار قرار می گیرد؛ آنگاه بازی شطرنج را همراه با کتاب پنچه تنتره یا کلیله و دمنه به عنوان سوغات به ایران می آورد. این روایت نیز از روایات مورد پذیرش درباره ورود شطرنج به ایران است. آنچه مسلم است شطرنج در ایران پیش از اسلام و به خصوص در ایران ساسانی در بین مردم و به خصوص میان شاهزادگان و اشراف پرطرفدار بوده است.

با این حال بسیاری از زرتشتیان شطرنج را در ایران کهن تر دانسته، باور دارند که سپیتمان زرتشت خود این بازی را پدید آورده و به گشتاسب هدیه کرده است؛ اما سندی تاریخی بر این نمی توان ارائه نمود.

جهان اسلام

بازی شطرنج در اثر مینیاتور ایران در شاهنامه بایسنقری

در سال های ۶۳۸-۶۵۱ میلادی، سپاهیان عرب مسلمان در جنگ با ایران کامکار شدند؛ بسیاری از پارسیان اسلام آوردند، و کمابیش، برخی از ویژگی های فرهنگی ایرانیان نیز در میان تازیان و مسلمانان رسوخ یافت. از آن میان، اعراب شطرنج را - که ایرانیان چترنگ می نامیدند- از ایرانیان آموختند و از آن جا که دو حرف "چ" و "گ" در زبان عرب وجود نداشت، این نام از چترنگ به شطرنج تغییر یافت. در زمان خلافت عباسی، این بازی محبوبیت فراوانی یافت و به بازی موردعلاقه خلفا و اشراف تبدیل گشت.

کتاب های شطرنج

بسیاری از مورخین مسلمان از جمله یعقوبی، طبری، مسعودی و ثعالبی درباره شطرنج نوشته اند. در این میان همچنین، شطرنج از یک بازی ساده به یک علم مکتوب و مدون تبدیل شد و آن با نوشته شدن کتاب های بسیار درباره شطرنج بود، از جمله: کتاب الشطرنج نوشته العدلی و ابوبکر صولی، کتاب منصوبات الشطرنج& sport...